Bu derste
- Standart fiyat (S) ile hareketli ortalama fiyatın (V) farkını formül ve örnekle anlamak
- Değerleme sınıfı ve hareket anahtarı üzerinden hangi ana hesaba kayıt atıldığını görmek
- Her mal hareketinin (101, 201, 261, 311, 551, 601, 701/702) muhasebe izini okumak
- S/4HANA'nın tek tablo yapısını (ACDOCA, MATDOC) ve malzeme defterini tanımak
Stoğun bir de parası var
Depodaki her keçe, her motor, her makine şirketin parasıdır. Bilançoda "Stoklar" kalemi, SAP'deki stok miktarlarının fiyatlarla çarpımından oluşur. Bu yüzden MM'de miktarı değiştiren hemen her hareket aynı anda değeri de değiştirir ve bir muhasebe belgesi üretir. Önceki derslerde MB03'ten "Muhasebe belgeleri…" düğmesiyle FB03'e geçtiğinde gördüğün kayıtlar budur.
Bu sürecin adı değerlemedir (değerleme (valuation)). Bizim şirketimizde değerleme tesis seviyesinde yapılır: aynı malzemenin Manisa'daki (1100) fiyatı ile İstanbul'daki (1200) fiyatı farklı olabilir. Malzemenin değerleme bilgileri ana verideki Muhasebe 1 görünümünde durur.
İki fiyat kontrolü: S ve V
Her malzemenin bir fiyat kontrolü (fiyat kontrolü (price control)) vardır. Stoğun hangi fiyatla değerleneceğini o belirler.
| Standart fiyat (S) | Hareketli ortalama fiyat (V) | |
|---|---|---|
| Bizde kimler? | Yarı mamul (HALB), mamul (FERT) | Hammadde (ROH), ambalaj (VERP), yedek parça (ERSA), ticari mal (HAWA) |
| Fiyat nasıl değişir? | Yalnızca bilinçli bir fiyat değişikliğiyle | Her değerli girişte otomatik |
| Giriş nasıl değerlenir? | Miktar × standart fiyat; aradaki fark ayrı hesaba | Miktar × gerçek fiyat (ör. sipariş fiyatı) |
| Artısı | Fiyat sabit, sapmalar görünür ve analiz edilebilir | Stok değeri gerçek alış maliyetine yakın |
| Eksisi | Gerçek maliyetten uzaklaşabilir | Hatalı bir giriş fiyatı ortalamayı bozar |
Mantığı şöyle: kendi ürettiğin parçanın maliyetini sen belirlersin. Yıl başında bir maliyet tahmini yapar, standart fiyatı sabitlersin ve gerçekleşenle karşılaştırırsın. Satın aldığın malın fiyatını ise piyasa belirler. Onu en iyi temsil eden şey, gerçekte ödediğin fiyatların ortalamasıdır.
Hareketli ortalama fiyat: adım adım
Formül:
Yeni ortalama fiyat = (Mevcut stok değeri + Giriş değeri) ÷ (Mevcut miktar + Giriş miktarı)
Kazan keçesi (RM-KECE) üzerinden izleyelim:
| Adım | Hareket | Stok miktarı | Stok değeri (TRY) | Ortalama fiyat |
|---|---|---|---|---|
| Başlangıç | 2.000 | 88.000 | 44,00 | |
| Mal girişi (101) | +1.000 adet × 45,20 | 3.000 | 133.200 | 44,40 |
| Üretime çıkış (261) | -500 adet × 44,40 | 2.500 | 111.000 | 44,40 |
| Fatura farkı | Fatura 45,50 geldi: +300 TRY | 2.500 | 111.300 | 44,52 |
Dikkat et: çıkışlar ortalama fiyatı değiştirmez. Çıkış, o anki ortalama fiyatla değerlenir; miktar ve değer birlikte azalır. Fiyatı yalnızca girişler ve fatura farkları değiştirir. Fatura farkının stoğa yazılması "Fatura doğrulama" dersinde gördüğün kuraldır: stok faturalanan miktarı karşılıyorsa fark stoğa, karşılamıyorsa yetmeyen kısım Fiyat Farkları hesabına gider.
Bir virgül hatası
Satınalmacı siparişe 45,20 yerine 4.520 TRY yazdı ve depo malı bu siparişle teslim aldı. 1.000 adetlik giriş 4,5 milyon TRY ile değerlenir ve keçenin ortalama fiyatı bir anda 1.500 TRY'nin üstüne fırlar. O andan sonra üretime yapılan her çıkış da bu fiyatla maliyetlenir. ME21N böyle bir durumda "fiyat bilgi kaydından sapıyor" uyarısı verir, ama uyarı hata değildir ve gözden kaçabilir. Hareketli ortalama fiyatın zayıf noktası budur. Gerçek sistemde bu tür hatalar fiyat değişikliği (MR21) veya düzeltme kayıtlarıyla zahmetli biçimde temizlenir.
Standart fiyat: adım adım
Standart fiyatlı malzemede stok değeri her zaman miktar × standart fiyattır. 7 kg çamaşır makinesinin (WM-7000) standart fiyatı 12.850 TRY.
- 100 makine üretimden depoya girer (101, üretim siparişi): 15200000 Mamuller borç 1.285.000, 71100000 Üretimden Giriş alacak 1.285.000.
- 30 makine müşteriye sevk edilir (601): 62000000 Satılan Mamuller Maliyeti borç 385.500, 15200000 Mamuller alacak 385.500.
Peki makine gerçekte 13.100 TRY'ye mal olduysa? Üretim siparişine yazılan gerçek maliyetler ile 1.285.000 TRY'lik alacak arasındaki fark sipariş sapması olarak kalır ve maliyet muhasebesi sipariş kapanışında bunu hesaplar. Bunu FI/CO modülünde göreceğiz.
Standart fiyatlı bir malzeme satın alınırsa fark hemen ortaya çıkar. Diyelim ki standart fiyatı 545 TRY olan 200 kapak montajı bir fason firmadan 560 TRY'ye alındı:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| Stok (BSX), 200 × 545 | 109.000 | |
| Fiyat Farkları (PRD) | 3.000 | |
| GR/IR (WRX), 200 × 560 | 112.000 |
Gerçek hayatta
Standart fiyatlar çoğu şirkette yıl başında bir maliyet tahminiyle hesaplanır ve topluca güncellenir; gerçek sistemde bunun için CK11N ve CK24 kullanılır. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde birçok Türk sanayi şirketi standart fiyatları yılda bir yerine çeyrek dönemlerde günceller; aksi halde fiyat farkları anlamını yitirecek kadar büyür.
Değerleme sınıfından ana hesaba
SAP bir mal hareketinde hangi hesaba kayıt atacağını iki bilgiyle bulur:
- Hareket anahtarı (hareket anahtarı (transaction key)): kaydın türü. BSX stok, WRX mal/fatura ara hesabı, PRD fiyat farkı, GBB ise karşı hesap (tüketim, hurda, sayım farkı...) demektir.
- Değerleme sınıfı (değerleme sınıfı (valuation class)): malzemenin Muhasebe 1 görünümündeki sınıf. Aynı BSX anahtarını farklı stok hesaplarına yönlendirir.
Danışmanların bir kez kurduğu bu eşleme tablosuna, işlem kodunun adıyla OBYC denir. Bizim şirketimizdeki stok hesapları (Tek Düzen Hesap Planı'na göre):
| Değerleme sınıfı | Anlamı | Malzeme türü | Stok hesabı (BSX) |
|---|---|---|---|
| 3000 | Hammaddeler | ROH | 15000000 İlk Madde ve Malzeme |
| 3040 | Yedek Parçalar | ERSA | 15700000 Diğer Stoklar – Yedek Parça |
| 3050 | Ambalaj Malzemeleri | VERP | 15000100 Ambalaj Malzemeleri |
| 3100 | Ticari Mallar | HAWA | 15300000 Ticari Mallar |
| 7900 | Yarı Mamuller | HALB | 15100000 Yarı Mamuller – Üretim |
| 7920 | Mamuller | FERT | 15200000 Mamuller |
Hangi hareket hangi kaydı üretir?
| Hareket | Borç | Alacak | Not |
|---|---|---|---|
| 101 siparişe giriş | Stok (BSX) | 32900001 GR/IR (WRX) | V malzemede sipariş fiyatıyla |
| 101 üretimden giriş | Stok, 15100000 / 15200000 | 71100000 Üretimden Giriş (GBB-AUF) | Standart fiyatla |
| 201 masraf yerine | 71000000 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri; yedek parçada 73000000 Genel Üretim Giderleri (GBB-VBR) + masraf yeri | Stok | Ortalama fiyatla |
| 261 üretime çıkış | 71000000 (GBB-VBR) + üretim siparişi | Stok | Maliyet siparişe yazılır |
| 311 depo yeri transferi | Muhasebe belgesi yok | ||
| 551 hurda | 65900002 Hurda ve Fire Giderleri (GBB-VNG) + masraf yeri | Stok | |
| 601 müşteriye sevk | 62000000 Satılan Mamuller Maliyeti (GBB-VAX) | 15200000 Mamuller | |
| 701 sayım fazlası | Stok | 65900001 Sayım Farkları (GBB-INV) | |
| 702 sayım eksiği | 65900001 Sayım Farkları (GBB-INV) | Stok | |
| MIRO fatura | GR/IR + 19100000 İndirilecek KDV (+ fark: stok veya PRD) | 32000000 Satıcılar | Belge türü RE |
Bu tabloyu ezberlemen gerekmez. Kalıbı görmen yeter: stok azalıyorsa stok hesabı alacak, karşı taraf malın nereye gittiğini anlatır (gider, üretim siparişi, satış maliyeti, hurda).
S/4HANA: tek gerçek, tek tablo
Eski SAP ECC'de malzeme belgeleri, genel muhasebe satırları ve maliyet muhasebesi satırları ayrı tablolarda tutulurdu ve ay sonunda bunların mutabakatı ayrı bir iş yükü olurdu. S/4HANA bu yapıyı sadeleştirdi:
- MATDOC: tüm malzeme belgesi kalemleri tek tabloda.
- ACDOCA (Evrensel Yevmiye (Universal Journal)): genel muhasebe, maliyet muhasebesi, varlık ve malzeme değerleme satırları tek tabloda. Bir mal hareketinin muhasebe satırı malzeme, miktar, masraf yeri ve sipariş bilgisini birlikte taşır. Stok hesabının bakiyesi ile MM'deki stok değeri arasında mutabakat derdi kalmaz.
- Malzeme defteri (malzeme defteri (Material Ledger)): S/4HANA'da her zaman açıktır ve stok değerini birden çok para biriminde (ör. TRY ve grup para birimi EUR) tutar. İsteğe bağlı gerçekleşen maliyetleme ile dönem sonunda standart fiyat farkları stoklara ve satılan malın maliyetine dağıtılabilir.
Kendin keşfet
Bu dersin görevi yok, ama aşağıdaki turu yapmanı öneririm:
- ile kazan keçesini aç ve Muhasebe 1 sekmesine geç. Fiyat kontrolü V, Hareketli ort. fiyat, Toplam stok ve Toplam değer alanlarını gör. Toplam değeri toplam stoğa böl: sonuç ortalama fiyata eşit mi?
- ile aynı sekmeye bak: fiyat kontrolü S, standart fiyat 12.850,00.
- ekranında hareket türü
201ile çalıştır. Bir belgeyi aç, Muhasebe belgeleri… ile 'e geç. Yedek parça çıkışında 73000000 ve 15700000 hesaplarını, Atama sütununda masraf yerini bul. - Aynısını hareket türü
601ile yap. Tutar, sevk edilen adet × standart fiyat mı? - Son olarak bir
311belgesi aç. MB03 sana neden muhasebe belgesi olmadığını söyleyecek.
Akılda kalsın
- Değerleme stok miktarını parayla ifade eder; bizde değerleme tesis seviyesindedir ve bilgiler Muhasebe 1 görünümündedir.
- V (hareketli ortalama): yeni fiyat = (stok değeri + giriş değeri) ÷ (stok miktarı + giriş miktarı); çıkışlar fiyatı değiştirmez.
- S (standart): stok her zaman miktar × standart fiyatla değerlenir; gerçekle aradaki fark PRD'ye veya sipariş sapmasına gider.
- Hesap, hareket anahtarı (BSX, WRX, PRD, GBB) ve değerleme sınıfıyla OBYC tablosundan otomatik bulunur.
- S/4HANA'da malzeme belgeleri MATDOC'ta, muhasebe satırları ACDOCA'da tutulur; malzeme defteri her zaman açıktır.
Kendini test et